تفكرات پيشين براى مسلمانان خطرناكتر بود ، تفكر ماديگرى بود . در اين دوران گروهى پيدا شدند به نام « زنادقه » كه منكر خدا و پيامبر و اديان آسمانى بودند . زنديقيان از عناصر تحصيل كرده و طبقهء متجدد آن دوره بودند و بازبانهاى زنده آن روز دنيا مثل : سريانى ، يونانى ، ايرانى و هندى آشنايى داشتند . « 1 » متأسفانه اين گروه منحرف وخطرناك ، درجامعهء اسلامى نه تنها از آزادى كامل برخوردار بودند و همه جا حتى مكّه و مدينه و حتى در مسجدالحرام ومسجدالنبى حاضر مىشدند ؛ بلكه مورد حمايت دستگاه خلافت نيز قرار مىگرفتند . « ابن مقفّع » از سران زنادقه در دستگاه بنى اميّه سمت كاتب و منشى داشت و پس از انتقال خلافت به عباسيان از نزديكان و مشاوران سفّاح ومنصور بود . « 2 » « مطيع بن اياس » و « ابن ابى العوجاء » دو تن ديگر از سران اين فرقه نيز نزد دولتمردان از موقعيت بالايى برخوردار بودند . « بَشّاربن برد » يكى ديگر از زنديقيان معروف است كه با سرودن چند شعر ، مورد مهر و محبّت ، مهدى خليفه عباسى قرار گرفت و هفتاد هزار درهم صله دريافت كرد . « 3 » زنديقيان به القاى شبهات وزير سؤال بردن و تشكيك دراصول اعتقادات مسلمانان بسنده نمىكردند . بلكه در كنار اين اقدامات ، تلاشهاى مذبوحانهء ديگرى نيز داشتند كه جعل احاديث فراوان ، ساختن افسانه‌ها و قصّه‌هاى دروغين ، ساختن و معرفى كردن افراد و عناصرى كه وجود خارجى نداشتند ، ترجمهء كتابهاى كفر آميز ماديگرى به زبان عربى و نشر وپخش آنها درميان مردم ، از جمله اقدامات آنان بود . « 4 » ابن ابى العوجاء درپاى چوبهء دار افتخار مىكرد كه چهارهزار حديث جعل كرده كه ضمن آنها حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال كرده است . « 5 »

--> ( 1 ) - ر . ك : سيرى در سيره ائمه اطهار ، ص 146 . ( 2 ) - ر . ك : دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 4 ، ص 675 - 676 . ( 3 ) - الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، ج 2 ، ص 228 . ( 4 ) - همان مدرك ، ص 232 . ( 5 ) - الامام الصادق والمذاهب الاربعه ، ج 2 ، ص 233 و دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 2 ص 688 . لازم به يادآورى است كه علاوه بر گروههاى يادشده ، گروههاى فكرى و اعتقادى ديگرى از قبيل : خوارج ، غلات ، صوفيّه ، زيديه ، اسماعيليّه ، كيسانيّه و . . . در اين دوره از تاريخ اسلام در درون جامعهء اسلامى مشغول فعاليت بودند كه به لحاظ محدوديت اين سلسله درسها از ذكر آنان و فعاليتهايشان خوددارىكرديم ؛ علاوه برآنكه برخى از اين گروهها در بخش تاريخ زندگى امام باقر ( ع ) مورد اشاره قرار گرفته‌اند ، در درسهاى آينده نيز ، در بخش مبارزه امام با مسلكهاى انحرافى به مبانى اعتقادى بعضى از آنها اشاره خواهيم كرد .